{"id":1052,"date":"2018-12-20T12:20:57","date_gmt":"2018-12-20T11:20:57","guid":{"rendered":"http:\/\/joannacholuj.pl\/?page_id=1052"},"modified":"2018-12-23T23:06:36","modified_gmt":"2018-12-23T22:06:36","slug":"gramatyka-polska-po-nowemu","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/joannacholuj.pl\/en\/gramatyka-polska-po-nowemu\/","title":{"rendered":"Gramatyka polska po nowemu"},"content":{"rendered":"

Gramatyka polska<\/b><\/span><\/p>\n

(a raczej przyczynek do niej\u2026)<\/b><\/span><\/p>\n

na nowo wyt\u0142umaczona<\/b><\/span><\/p>\n

w perspektywie historycznej<\/b><\/span><\/p>\n

s\u0142owia\u0144skiej<\/b><\/u><\/span><\/p>\n

z aspektami czasownikowymi<\/b><\/span><\/p>\n

Wst\u0119p<\/b><\/span><\/p>\n

A gdyby tak spojrze\u0107 na gramatyk\u0119 CA\u0141KIEM INACZEJ? A gdyby tak odszuka\u0107 pewne dawne tezy sprzed stuleci i rozpozna\u0107 w naszym j\u0119zyku pewne ciekawe aspekty, kt\u00f3re nam dzi\u015b umywaj\u0105 i sprawiaj\u0105, \u017ce nie W PE\u0141NI rozumiemy co m\u00f3wimy, czasami?<\/p>\n

W tej gramatyce chc\u0119 postawi\u0107 dwie tezy. Po pierwsze wychodz\u0119 z za\u0142o\u017cenia, \u017ce my\u015bl i znaczenie w s\u0142owia\u0144skiej zw\u0142aszcza polskiej, gramatyce jest pierwotne w stosunku do form, kt\u00f3re s\u0105 s\u0142u\u017cebne. Po drugie, chc\u0119 spojrze\u0107 na materia\u0142 j\u0119zyka polskiego uwzgl\u0119dniaj\u0105c rzeczywiste jego tendencje np. koncept chwilowo\u015bci i jednotliwo\u015bci (Kopacki) kt\u00f3ry ja nazywam krotno\u015bci\u0105 i trwa\u0142o\u015bci\u0105. Chc\u0119 przywr\u00f3ci\u0107 Polakom szerokie spojrzenie ca\u0142o\u015bciowe i swiadomo\u015b\u0107 ich korzeni. I dlatego ta gramatyka pokazuje przeobra\u017cenia form czasownikowych, pokazuje \u017ar\u00f3d\u0142a i powi\u0105zania. Dlatego tak\u017ce ta gramatyka powraca do pierwotnych dwu koniugacji plus jedna mieszana\/b\u0142\u0119dna\/zab\u0142\u0105kana. Tak wiem, pierwotnie m\u00f3wiono w zasadzie o pi\u0119ciu (B\u0105k Jaworski i inni) ale przypomn\u0119, \u017ce ja powracam do aspektu krotno\u015bci i d\u0142ugo\u015bci, co usuwa nam niepotrzebne dwie koniugacje, b\u0119d\u0105ce w rzeczywisto\u015bci tylko aspektami czasownik\u00f3w, a nie oddzielnymi czasownikami. Wszystko to do\u015b\u0107 dok\u0142adnie, obrazowo przedstawiam w tabelach.<\/p>\n

My\u015bl\u0119, \u017ce dlatego tak trudno by\u0142o gramatyk\u0119 s\u0142owia\u0144sk\u0105, polsk\u0105 dobrze napisa\u0107, poniewa\u017c wychodzono od koncepcji zachodniej, g\u0142\u00f3wnie \u0142aci\u0144skiej. W ten spos\u00f3b \u0142aci\u0144skie gramatyczne pude\u0142ko pr\u00f3bowa\u0142o pomie\u015bci\u0107 pe\u0142ni\u0119 i bogactwo j\u0119zyka polskiego, pierwotnie prawdopodobnie po prostu jedynego s\u0142owia\u0144skiego. Zauwa\u017ccie \u017ce w og\u00f3le Polacy nie byli za bardzo zainteresowani tworzeniem sobie gramatyki. Sami dla siebie jeste\u015bmy sobie zrozumiali. Nie lubimy pude\u0142ek i ogranicze\u0144. To obcokrajowiec Piotr Stoje\u0144ski, Francuz, dla potrzeb obcokrajowc\u00f3w, dobry cz\u0142owiek kalwin epoki renesansu epoki wolno\u015bci w Polsce, stworzy\u0142 gramatyk\u0119 pierwsz\u0105. Jednak opar\u0142 si\u0119 na \u0142acinie. W\u0142a\u015bciwie w porz\u0105dku. Robi\u0142 to dla swoich ziomk\u00f3w z zachodu. Jednak niedobrze, \u017ce potem oparto na tym gramatyki dla Polak\u00f3w. I st\u0105d mamy ba\u0142agan, niesamowity ba\u0142agan i chaos, bo gdy pr\u00f3buje si\u0119 wcisn\u0105\u0107 w pude\u0142ko zubo\u017ca\u0142e \u0142aci\u0144skiego j\u0119zyka j\u0119zyk tak pe\u0142ny jak s\u0142owia\u0144ski, to zawsze zostaje mn\u00f3stwo niuans\u00f3w i wyj\u0105tk\u00f3w, kt\u00f3re \u0142acinnikom trudno by\u0142o poj\u0105\u0107. Nie mam zamiaru pe\u0142nej gramatyki pisa\u0107. Mo\u017ce kto\u015b tak\u0105 slowia\u0144sk\u0105 kiedy\u015b napisze. Nie wiem nawet czy naprawd\u0119 dzieci polskie maj\u0105 tak\u0105 potrzeb\u0119 mie\u0107 tak\u0105 gramatyk\u0119, ale zn\u00f3w.. na pewno nie maj\u0105 potrzeby wciska\u0107 sobie do g\u0142owy zubo\u017ca\u0142ej gramatyki po \u0142aci\u0144sku, gdzie forma wyrasta ponad tre\u015b\u0107 i wtedy wszystko jest chaosem i niejasno\u015bci\u0105. Bo co daje uporz\u0105dkowanie formalne? \u0141acinnikom zachodnim daje poczucie bezpiecze\u0144stwa. Nam ? Nic \u2013 albo poczucie ograniczenia. Na pewno nie zrozumienie bogactwa naszej mowy\u2026<\/p>\n

Ja jednak chcia\u0142abym, by Polacy w og\u00f3le, a szczeg\u00f3lnie polskie dzieci rozumia\u0142y sw\u00f3j j\u0119zyk. Chc\u0119, by otrzyma\u0142y ksi\u0105\u017ck\u0119 do gramatyki, kt\u00f3ra poka\u017ce, \u017ce grama mo\u017ce by\u0107 ciekawa. Je\u015bli wyjdziemy od my\u015bli i znacze\u0144 i dopasujemy do nich formy, pojawi si\u0119 celowo\u015b\u0107. Ja tak t\u0142umacz\u0119 j\u0119zyki obce. Zawsze zwracam uwag\u0119 na to PO CO zaistnia\u0142 dany czas, forma. W jakim celu u\u017cywamy tej a nie innej formy, co nam daje ta forma? Jak pe\u0142niej mo\u017cemy si\u0119 wys\u0142owi\u0107, odda\u0107 swoj\u0105 my\u015bl, u\u017cywaj\u0105c najbardziej precyzyjnie dobranej formy. W tej chwili sytuacja w j\u0119zyku polskim (i obcych) jest taka, \u017ce dzieci (i doro\u015bli) nie zastanawiaj\u0105 si\u0119 cz\u0119sto nad tym co i jak m\u00f3wi\u0105. Albo zastanawiaj\u0105, ale\u2026 porzucaj\u0105 problem, bo wydaje si\u0119 nier\u0105zwi\u0105zywalny (np. pomieszanie form krotnych chwilowych i ci\u0105g\u0142ych \u2013 to sprawia \u017ce czujemy si\u0119 dziwnie m\u00f3wi\u0105c o czym\u015b co robimy w tej chwili u\u017cywaj\u0105c s\u0142owa kt\u00f3re formalnie wyra\u017ca kr\u00f3tko\u015b\u0107 , jednokrotno\u015b\u0107 \u2013 np. myj\u0119 i \u201emywam\u201d). Chc\u0119 te\u017c, by polskie dzieci rozumia\u0142y znaczenia s\u0142\u00f3w, kt\u00f3re u\u017cywaj\u0105, oraz znaczenia NAZW GRAMATYCZNYCH. To wi\u0119c znajdziecie w tej ksi\u0105\u017cce.<\/p>\n

Przy czym zaznaczam, ta ksi\u0105\u017cka nie ma ambicji odrzucenia ca\u0142o\u015bci pracy stuleci gramatyk\u00f3w i j\u0119zykoznawc\u00f3w. Proponuj\u0119 tylko bardziej nowoczesne, albo w\u0142a\u015bnie \u2026 pierwotne podej\u015bcie, pras\u0142owia\u0144skie. Ja zrobi\u0119 tu taki wyj\u0105tek, taki malutki przyczynek. (artyku\u0142 b\u0119dzie uzupe\u0142niany o j\u0119zyki obce dla por\u00f3wnania) Zrobi\u0119 ma\u0142y porz\u0105dek wedle znacze\u0144 i my\u015bli tego jak m\u00f3wimy o czynno\u015bciach, o naszych dzia\u0142aniach. A wszak dzia\u0142anie jest istotne. Rzeczowniki, przyznajmy, tak bardzo nie ucierpia\u0142y. Imiona, czyli obiekty i osoby nie ucierpia\u0142y, bo przenikliwi s\u0142owia\u0144scy j\u0119zykoznawcy dostrzegli wszak, \u017ce potrzebujemy Miejscownika. Nadali te\u017c naszym deklinacyjnym przypadkom pi\u0119kne s\u0142owia\u0144skie nazwy, kt\u00f3re wystarczy dobrze przedstawi\u0107 dzieciom, zwr\u00f3ci\u0107 na nie uwag\u0119 i ich znaczenie, by zrozumia\u0142y o co chodzi w przypadkach! Jednak koniugacje s\u0105 wielkim galimatiasem. Pan Tokarski ca\u0142kiem niedawno, w dobrej wierze, dopisa\u0142 ich 11 z podgrupami! To\u017c to szale\u0144stwo, bo przecie\u017c nawet nasze klasyczne podr\u0119czniki do gramatyki podawa\u0142y maksymalnie pi\u0119\u0107. Mo\u017ce dlatego, \u017ce im dalej od \u017ar\u00f3d\u0142a tym wi\u0119kszy chaos i niezrozumienie. A mo\u017ce w tendencji do uczynienia ja\u015bniejszym, czynimy wszystko jednak bardziej skomplikowanym? Wcze\u015bniejsze gramatyki wiedzia\u0142y, \u017ce w zasadzie chodzi tu o inne u\u0142o\u017cenie czasownik\u00f3w i aspekt\u00f3w, oraz o to, \u017ce nasza mowa bardzo si\u0119 zmienia\u0142a cho\u0107\u2026 mo\u017ce te\u017c pozornie, bo nie chcieli gramatycy wysili\u0107 si\u0119 i dopatrze\u0107 zale\u017cno\u015bci tam gdzie s\u0142owa si\u0119 starza\u0142y\u2026 Mo\u017ce nie chcieli te\u017c gramatycy popatrze\u0107 od innej strony. Spojrze\u0107 nie przez pryzmat \u0142aciny? Mianowicie \u2013 uwa\u017cali, \u017ce to s\u0142owia\u0144ski jest zdecydowanie podrz\u0119dny i zale\u017cny od \u0142aciny i od niej wyszed\u0142. Jednak skoro nijak si\u0119 naszego j\u0119zyka do tej \u0142aciny nie udawa\u0142o przyci\u0105\u0107, ani do niemiecko-angielskich j\u0119zyk\u00f3w, to czemu nie odwr\u00f3ci\u0107 sytuacji? Ot\u00f3\u017c to polski\/s\u0142owia\u0144ski jest pierwotnym j\u0119zykiem. A wi\u0119c w nim musia\u0142o by\u0107 wszystko co teraz jest porozrzucane w r\u00f3\u017cnych gramatykach innych, kt\u00f3re sobie od nas po\u017cyczy\u0142y koncepcje a nam ksiegi spali\u0142y\u2026 Podobnie u nas s\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142owy wielu s\u0142\u00f3w, kt\u00f3re od nas wysz\u0142y i posz\u0142y na zach\u00f3d, cho\u0107, i owszem, cz\u0119sto wraca\u0142y w odmienionej postaci. Znajdziecie w tej ksi\u0105\u017cce przyk\u0142ady takich s\u0142\u00f3w.<\/p>\n

Przeszuka\u0142am j\u0119zyki, kt\u00f3re znam. I u\u0142o\u017cy\u0142am od nowa. Zmie\u015bci\u0142y si\u0119 tam i aspekty takie jak w angielskim, \u0142acinie, (krotno\u015bci i trwania) jak i dokonano\u015bci, a w\u0142a\u015bciwie takie aspekty jak pierwotnie by\u0142y nawet zauwa\u017cone, ale potem zaniechane (Kopacki Gramatyka). Ale to wszystko musia\u0142o by\u0107 inaczej u\u0142o\u017cone. \u015amiem twierdzi\u0107, \u017ce \u017caden zachodni j\u0119zyk i obcokrajowiec gramatyk dobrze s\u0142owia\u0144skiego nie zrozumia\u0142. Zrobili z aspekt\u00f3w dokonanych i niedokonanych czasy, pomieszali wszystko w tych tabelkach swoich. Ale trudno. Polacy zn\u00f3w nie kwapili si\u0119 do pracy w zakresie tworzenia w\u0142asnej gramatyki, trzeba przyzna\u0107.<\/p>\n

Oce\u0144cie sami. Ja podzieli\u0142am wszystko zupe\u0142nie inaczej ni\u017c to si\u0119 dzieli do tej pory. Ani na mod\u0142\u0119 \u0142aci\u0144sk\u0105, ani angielsk\u0105. Na nasz\u0105 mod\u0142\u0119. Po naszemu. Sp\u00f3jrzcie, czy nie jest ja\u015bniej? A je\u015bli do kogo\u015b to nie przemawia to zapraszam jednak do krytycznego spojrzenia i oceny z otwarto\u015bci\u0105. Ja wiem! Jest po staropolsku. Wiele s\u0142\u00f3w to tylko s\u0142owa wyci\u0105gni\u0119te z lamusa, staropolskie, albo domniemania co do pierwotnego s\u0142owia\u0144kiego polskiego. Ale zrobi\u0142am to, by pokaza\u0107, jakie jest\/by\u0142o bogactwo polskiej mowy. Oraz , mo\u017ce , by pokaza\u0107 , \u017ce nasze struktury nie do ko\u0144ca s\u0105 zgodne z koncepcj\u0105 j\u0119zyka \u0142aci\u0144skiego. Nie przekonuj\u0119 te\u017c nikogo, \u017ce nale\u017cy dzi\u015b m\u00f3wi\u0107 \u201ewyrozumowa\u0107\u201d czy \u201eczcza\u0107\u201d. Nie twierdz\u0119, \u017ce tak nale\u017cy m\u00f3wi\u0107. Ten artyku\u0142 i przyk\u0142ady w tabelach ma pewne rzeczy po prostu UNAOCZNI\u0106. Mog\u0119 nie mie\u0107 racji, mo\u017ce to by\u0107 w du\u017cej mierze spekulacja, ale wiem, \u017ce mo\u017ce da\u0107 nam do my\u015blenia w temacie naszego j\u0119zyka, jego historii, jego g\u0142\u0119bi.<\/p>\n

Rozdzia\u0142 1 <\/b><\/span><\/p>\n

Dzia\u0142anie w jego aspektach i podlegaj\u0105ce mu formy gramatyczne<\/b><\/span><\/p>\n

Jak wspomnia\u0142am we wst\u0119pie, trzeba pami\u0119ta\u0107 \u2013 wychodz\u0119 tu od tego CO chcemy powiedzie\u0107, aby lepiej wyt\u0142umaczy\u0107 pewne aspekty. M\u00f3wimy o czynno\u015bci, wi\u0119c wa\u017cne jest JAK j\u0105 wykonamy, czyli aspekt. I wedle tego dzielimy ca\u0142y dzia\u0142 koniugacyjny czyli dotycz\u0105cy dzia\u0142aczy \u2013 czasownik\u00f3w. I to jest podstawa w tej koncepcji. Mo\u017cna by nawet przy tym zosta\u0107, to i tak jest zupe\u0142nie nowe, odwrotne podej\u015bcie do gramatyki. Na pewno mo\u017cna w ten spos\u00f3b pouk\u0142ada\u0107 sobie ca\u0142y zas\u00f3b gramatycznych zasad.<\/p>\n

Ja jednak posz\u0142am dalej, bo poza koncepcj\u0105 wyj\u015bcia od znacze\u0144 i my\u015bli, chcia\u0142am jeszcze dotrze\u0107 do sedna tych znacze\u0144 i form. Dlatego poni\u017cej b\u0119d\u0105 podane aspekty ale w tabelach pojawi\u0105 si\u0119 tak\u017ce s\u0142owa wygl\u0105daj\u0105ce czasem \u201edziwnie\u201d. Tak. Tak b\u0119dzie, poniewa\u017c zdecydowa\u0142am si\u0119 przetestowa\u0107 star\u0105 koncepcj\u0119 czestotliwo\u015bci i jednotliwo\u015bci, o kt\u00f3rej wspomina\u0142am we Wst\u0119pie. Dlaczego? Powt\u00f3rz\u0119 za moim wst\u0119pem \u2013 po prostu ca\u0142y czas co\u015b mi \u201enie pasuje\u201d. S\u0142owa, kt\u00f3re m\u00f3wi\u0119, wydaj\u0105 mi si\u0119 nieadekwatnie u\u0142o\u017cone w odmianach, a przecie\u017c wiem jak si\u0119 m\u00f3wi \u201epoprawnie\u201d. Wiem jak si\u0119 m\u00f3wi, bo mnie wykszta\u0142cili. Ale bycie polonistk\u0105 nauczycielk\u0105 i jednocze\u015bnie pisanie poezji i prozy sprawia, \u017ce ludzie widz\u0105 wszystko inaczej. St\u0105d koncepcje Bia\u0142oszewskiego, zabawy s\u0142owem. St\u0105d koncepcje etymologiczne Mickiewicza (przyk\u0142ad \u201eNabuchodonozora\u201d, kt\u00f3ry wszyscy neguj\u0105.. itd.<\/p>\n

Wymy\u015bli\u0142am krotno\u015b\u0107 i trwanie na podstawie s\u0142owa \u201edawa\u0107\u201d \u201eda\u0107, po czym przegl\u0105daj\u0105 gramatyki stare natkn\u0119\u0142am si\u0119 na \u201ecz\u0119stotliwo\u015bc\u201d i \u201ejednotliwo\u015b\u0107\u201d Kopczy\u0144skiego. I postanowi\u0142am to wskrzesi\u0107, aby nie mno\u017cy\u0107 byt\u00f3w gramatycznych. Jednocze\u015bnie zlikwidowa\u0142am nadmiern\u0105 ilosc czas\u00f3w. Nie ma aoryst\u00f3w. Czas przysz\u0142y i owszem, mo\u017ce mie\u0107 form\u0119 prosta lub z\u0142o\u017con\u0105. Ja podaj\u0119 tu zwykle z\u0142o\u017con\u0105. W swoich tabelach, p\u00f3ki co (kwestia czasu lub jego braku) trzymam si\u0119 dookre\u015blania form czasu tera\u017aniejszego. Inne jak s\u0105dz\u0119, czytelnik mo\u017ce sobie domysli\u0107. Kiedy\u015b uzupe\u0142ni\u0119, obiecuj\u0119. Ten d\u0142u\u017cszy artyku\u0142 nie ma ambicji bycia ksi\u0105\u017ck\u0105 w tej chwili. Dokonano\u015b\u0107 niedokonano\u015b\u0107 jest aspektem. Jednym z 10.<\/p>\n

1.1. ASPEKTY DZIA\u0141ANIA :<\/b><\/p>\n

1 wiadomo kto wykonuje czynno\u015b\u0107 \/ nie wiadomo kto wykonuje czynno\u015b\u0107<\/p>\n

2 ty robisz \/ ciebie robi\u0105<\/p>\n

3 czynno\u015b\u0107 na tym samy obiekcie \/ czynno\u015b\u0107 na innym obiekcie<\/p>\n

4 odpowiadasz \/ pytasz<\/p>\n

5 ma\u0142a mo\u017cliwo\u015b\u0107 du\u017ca mo\u017cliwo\u015b\u0107<\/p>\n

6 jeszcze robisz \/ ju\u017c zrobi\u0142e\u015b dokonany niedokonany<\/p>\n

7 potwierdzasz \/ przeczysz<\/p>\n

8 robisz jednocze\u015bnie \/ robisz po kolei wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107 uprzednio\u015b\u0107<\/p>\n

9 nakaz zakaz<\/p>\n

10 niemoc moc<\/p>\n

1.2. Uwzgl\u0119dniam w tabelach nast\u0119puj\u0105ce fakty:<\/b><\/p>\n